پیام مازند - خبرگزاری مهر؛ گروه استان‌ها: زعفران‌کاری در شرق مازندران آرام‌آرام از یک تجربه محدود و آزمایشی به ظرفیتی تازه در بخش کشاورزی تبدیل می‌شود؛ ظرفیتی که از مزارع کوچک روستایی آغاز شده، به کشت‌های چند هکتاری رسیده و در کنار درآمدزایی برای کشاورزان، زمینه اشتغال زنان روستایی را نیز فراهم کرده است.
با این حال، پشت گل‌های بنفش زعفران و امید کشاورزان به برداشت محصولی ارزشمند، مشکلاتی قرار دارد که اگر برای آن‌ها چاره‌اندیشی نشود، می‌تواند سرعت توسعه این کشت را کاهش دهد. کمبود سرمایه برای آماده‌سازی و حصارکشی زمین، نیاز به تسهیلات ارزان‌قیمت، دشواری بازاریابی و نبود اطمینان از فروش محصول، از جمله دغدغه‌هایی است که زعفران‌کاران شرق مازندران مطرح می‌کنند.
در روستای اوردار گلوگاه، زعفران دیگر محصولی ناشناخته نیست. در سال‌های اخیر، شماری از کشاورزان با تکیه بر تجربه شخصی و آزمودن شیوه‌های جدید کشت، به سراغ این محصول رفته‌اند؛ محصولی که به دلیل ارزش اقتصادی و نیازهای اقلیمی خاص، می‌تواند در کنار کشت‌های رایج منطقه جایگاهی برای خود پیدا کند. حالا در فصل برداشت، گل‌های بنفش زعفران در مزارع این روستا جلوه‌ای متفاوت به زمین‌های کشاورزی داده‌اند و در کنار آن، گروهی از زنان روستا نیز در مرحله پاک‌کردن گل‌ها مشغول کار هستند.
از سه هزار متر آزمایشی تا پنج هکتار کشت
حمید دماوندی، زعفران‌کار روستای اوردار گلوگاه، از جمله کشاورزانی است که توسعه این کشت را از سطحی محدود آغاز کرده است.
او در سال ۱۳۹۷ فعالیت خود را با سه هزار مترمربع زمین و به‌صورت پایلوت شروع کرد؛ تجربه‌ای که به‌تدریج گسترش یافت و اکنون سطح زیرکشت او به پنج‌ودو دهم هکتار رسیده است.
مسیر فعالیت این کشاورز نشان می‌دهد که زعفران‌کاری در منطقه، دست‌کم برای برخی تولیدکنندگان، از مرحله آزمون و تجربه عبور کرده و به فعالیتی جدی‌تر تبدیل شده است. افزایش سطح زیرکشت البته به معنای پایان مشکلات نیست؛ زیرا توسعه زمین، تأمین نهاده‌ها، مدیریت مزرعه و فراهم‌کردن امکانات لازم برای برداشت و فرآوری، هزینه‌هایی را به کشاورز تحمیل می‌کند.
دماوندی در گفت وگو با خبرنگار مهر درباره وضعیت برداشت امسال و پیش‌بینی میزان تولید می‌گوید: برداشت زعفران از ابتدای آبان آغاز شده و تاکنون شرایط مطلوب بوده است. پیش‌بینی من این است که امسال از هر هکتار بین ۶ تا ۸ کیلوگرم زعفران برداشت شود.
این میزان برداشت، پیش‌بینی این زعفران‌کار برای سال جاری است و عملکرد نهایی به شرایط مزرعه و روند برداشت بستگی دارد. با این حال، تجربه او و افزایش سطح فعالیتش نشان می‌دهد که زعفران در بخشی از اراضی گلوگاه توانسته توجه کشاورزان را جلب کند.
از چیدن گل تا پاک‌کردن؛ اشتغالی که در خانه‌های روستا جریان دارد
کار زعفران‌کاری با چیدن گل‌ها به پایان نمی‌رسد. پس از برداشت، مرحله حساس جداسازی کلاله‌های قرمز از گل آغاز می‌شود؛ کاری که باید با دقت و در زمان مناسب انجام شود تا کیفیت محصول حفظ شود. همین مرحله، فرصتی برای مشارکت زنان روستا و ایجاد درآمد از محل فرآوری اولیه محصول فراهم کرده است.
یکی از بانوان زعفران‌کار درباره روند برداشت و پاک‌کردن گل‌ها توضیح می‌دهد: اگر صبح بارندگی نباشد و شبنم روی گل‌ها ننشسته باشد، برداشت را از ساعت هفت صبح آغاز می‌کنیم. گل‌های چیده‌شده را در اختیار بانوانی قرار می‌دهیم که کار پاک‌کردن را انجام می‌دهند.
حسینی در گفت وگو با خبرنگار مهر افزود: تا غروب روز بعد فرصت داریم گل‌ها را پاک‌سازی و تحویل دهیم چون اگر گل بیشتر از این زمان بماند، احتمال خرابی آن وجود دارد. پس از پاک‌کردن نیز زعفران برای خشک‌کردن آماده می‌شود.
این بانوی زعفران‌کار از ایجاد اشتغال مستقیم برای نزدیک به ۲۰ نفر در این بخش خبر می‌دهد. مشارکت زنان در پاک‌کردن گل‌ها از یک سو به کشاورزان کمک می‌کند محصول را در زمان مناسب آماده کنند و از سوی دیگر، امکان کسب درآمد را برای افرادی فراهم می‌آورد که شاید دسترسی محدودی به فرصت‌های شغلی بیرون از روستا داشته باشند.
در واقع، زعفران‌کاری می‌تواند بخشی از زنجیره اشتغال روستایی را فعال کند؛ زنجیره‌ای که از آماده‌سازی زمین و کاشت آغاز می‌شود و تا برداشت، پاک‌کردن، خشک‌کردن و عرضه محصول ادامه پیدا می‌کند.
زمین آماده توسعه است، اما سرمایه در دسترس نیست
در کنار کشاورزانی که توانسته‌اند سطح زیرکشت خود را افزایش دهند، برخی دیگر با وجود داشتن زمین و انگیزه کافی، برای گسترش فعالیت با مانع مالی روبه‌رو هستند.
محمدی یکی از بانوان زعفران‌کار منطقه چهار هزار مترمربع زمین در اختیار دارد و علاقه‌مند است کشت زعفران را توسعه دهد، اما هزینه‌های اولیه و به‌ویژه تأمین زیرساخت، امکان پیشروی را از او گرفته است.
او با اشاره به نیاز خود برای فنس‌کشی زمین می‌گوید: چهار هزار مترمربع زمین دارم و می‌خواهم کشت زعفران را گسترش بدهم، اما توان مالی لازم برای فنس‌کشی و تأمین هزینه‌های اولیه را ندارم. اگر برای این کار حمایت یا تسهیلاتی در اختیارم قرار بگیرد، می‌توانم سطح فعالیت خود را افزایش دهم.
برای کشاورزانی که در مقیاس محدود فعالیت می‌کنند، حتی هزینه‌هایی مانند حصارکشی یا آماده‌سازی زمین نیز می‌تواند تعیین‌کننده باشد. به همین دلیل، تسهیلاتی که متناسب با نیاز واقعی تولیدکنندگان خرد طراحی شود، می‌تواند به گسترش کشت و جلوگیری از محدودماندن آن به چند مزرعه بزرگ کمک کند.
گلوگاه؛ ظرفیت تازه‌ای برای اشتغال و درآمد روستایی
ابراهیم قاسمیان، بخشدار گلوگاه در گفت‌وگو با خبرنگار مهر با اشاره به نوپا بودن کشت زعفران در این منطقه، حمایت از کشاورزان را یکی از ضرورت‌های توسعه این فعالیت می‌داند.
به گفته او، صرف افزایش سطح زیرکشت برای پایداری تولید کافی نیست و زعفران‌کاران باید در زمینه فروش، بازاریابی و تأمین سرمایه نیز مورد پشتیبانی قرار گیرند.
قاسمیان می‌گوید: زعفران‌کاری در گلوگاه فعالیتی نوپاست و برای اینکه بتواند توسعه پیدا کند، باید در کنار تولید به موضوع بازاریابی و فروش نیز توجه شود. کشاورزان برای گسترش کار خود به تسهیلات ارزان‌قیمت نیاز دارند و این موضوع باید از مسیرهای حمایتی دنبال شود.
بخشدار گلوگاه همچنین از پیگیری موضوع حمایت از زعفران‌کاران با همکاری بنیاد برکت خبر می‌دهد. ایجاد برند برای محصولات روستای اوردار نیز از دیگر موضوعاتی است که به گفته او می‌تواند در مسیر معرفی و عرضه بهتر محصول دنبال شود.
برندسازی محصولات محلی زمانی می‌تواند به نفع تولیدکننده تمام شود که در کنار آن، کیفیت محصول، شیوه فرآوری، بسته‌بندی و مسیر دسترسی به بازار نیز مورد توجه قرار گیرد.
از نگاه مدیریت محلی، اهمیت زعفران‌کاری تنها در درآمد حاصل از فروش محصول نیست؛ بلکه این فعالیت می‌تواند در مراحل مختلف تولید و عرضه، اشتغال مستقیم و غیرمستقیم ایجاد کند.
بیش از ۲۲ هکتار زعفران در گلوگاه
کشت زعفران در گلوگاه به تجربه یک یا دو کشاورز محدود نمانده و بر اساس آمار اعلام‌شده از سوی جهاد کشاورزی شهرستان، بیش از ۲۲ هکتار از اراضی منطقه به این محصول اختصاص یافته است.
کمیل عسکری، مدیر جهاد کشاورزی گلوگاه، با اشاره به ظرفیت اراضی منطقه برای توسعه زعفران‌کاری می‌گوید: بیش از ۲۲ هکتار از اراضی شهرستان زیرکشت زعفران قرار دارد و اراضی کوهستانی منطقه نیز ظرفیت مناسبی برای توسعه این محصول دارند.
او آموزش، ترویج و افزایش دانش فنی کشاورزان را از عوامل مهم موفقیت این کشت می‌داند. آشنایی با شیوه‌های صحیح کاشت، داشت و برداشت می‌تواند به بهبود عملکرد مزارع کمک کند و از بروز خطاهایی که هزینه تولید را افزایش می‌دهد، جلوگیری کند.
توسعه زعفران در مناطق جدید نیازمند آن است که کشاورزان پیش از افزایش سطح زیرکشت، با ویژگی‌های این محصول و الزامات فنی آن آشنا شوند. انتخاب پیاز مناسب، زمان و عمق کاشت، مدیریت مزرعه و رعایت اصول برداشت، از جمله موضوعاتی است که می‌تواند در کیفیت و میزان تولید اثرگذار باشد.
بهشهر؛ ۹۶ هکتار زیرکشت و تأکید بر انتقال دانش فنی
گسترش زعفران‌کاری در شرق مازندران تنها به گلوگاه محدود نیست. شهرستان بهشهر نیز در سال‌های اخیر به یکی از مناطق دارای سطح قابل توجه کشت این محصول تبدیل شده است. بر اساس آمار اعلام‌شده درباره این شهرستان، سطح زیرکشت زعفران به ۹۶ هکتار رسیده است.
زعفران شرق مازندران؛ از تولید محصول تا شکل‌گیری زنجیره ارزش
آنچه از تجربه زعفران‌کاران اوردار و آمار اعلام‌شده در گلوگاه و بهشهر برمی‌آید، نشان می‌دهد زعفران به‌تدریج در حال تبدیل‌شدن به یکی از گزینه‌های متنوع‌سازی فعالیت کشاورزی در شرق مازندران است. افزایش سطح زیرکشت، حضور کشاورزان پیشرو، مشارکت زنان در مرحله پاک‌کردن گل‌ها و توجه دستگاه‌های محلی به آموزش و حمایت، نشانه‌هایی از شکل‌گیری این ظرفیت است.
با این حال، توسعه پایدار زعفران‌کاری تنها با افزایش زمین‌های زیرکشت محقق نمی‌شود. تولیدکننده باید بتواند هزینه‌های آماده‌سازی و نگهداری زمین را تأمین کند، به آموزش و دانش فنی دسترسی داشته باشد و پس از برداشت نیز محصول خود را در شرایط مناسب فرآوری و به بازار عرضه کند. اگر حلقه‌های پس از تولید تقویت نشوند، افزایش سطح کشت به‌تنهایی تضمینی برای افزایش درآمد کشاورز نخواهد بود.
شرق مازندران برای توسعه زعفران‌کاری از یک پشتوانه مهم برخوردار است؛ زمین‌هایی که بخشی از آن‌ها قابلیت کشت این محصول را دارند و کشاورزانی که با وجود محدودیت‌ها، تجربه تولید را آغاز کرده‌اند. اکنون نوبت حمایت هدفمند، آموزش مستمر و ایجاد بازار مطمئن است تا این تجربه‌های پراکنده به یک فعالیت اقتصادی پایدار تبدیل شود.